Olsza szara

Na terenie Polski poza olsza czarną występuje również olsza szara. Jest to drzewo o ładnym, aczkolwiek nieregularnym pokroju, które doskonale radzi sobie nawet w bardzo trudnych warunkach środowiska. Z uwagi na fakt, że preferuje przede wszystkim trudno dostępne siedliska, nad brzegami rzek jest ona drzewem mniej znanym niż chociażby pochodząca z tej samej rodziny brzoza brodawkowata. Jest jednak gatunkiem cenionym z uwagi na różnorodne zastosowania. Warto więc przyjrzeć się bliżej tej roślinie.

Występowanie i siedlisko

Olsze szare rosną niemal w każdym zakątku Europy a także na Kaukazie, Syberii oraz na terytorium Ameryki Północnej. W Polsce jej zasięg występowania nie jest równomierny. Przedstawicieli gatunku spotkamy przede wszystkim w dolinach rzecznych w Karpatach i Sudetach. W miejscach niżej położonych olsze szare spotykane są rzadziej (aczkolwiek nasiona niesione nurtem wody mogą pokonywać nawet znaczne odległości). Drzewa preferują stanowiska podmokłe, położone bezpośrednio nad brzegami cieków wodnych, bogate w substancje odżywcze. Rosną przede wszystkim w miejscach półcienistych, niemniej radzą sobie również w dużym zacienieniu – stąd też często spotykamy kilka osobników, rosnących w zwartej grupie. Preferują glebę o odczynie lekko zasadowym, lub też obojętnym.

Wygląd i morfologia

Olsza szara (Alnus incana) nie należy do drzew powszechnie występujących na łąkach czy w lasach. W związku z tym często jej rozpoznanie nastręcza sporo kłopotów. Jest to gatunek o przeciętnych rozmiarach – wysokość dochodzi do maksymalnie dwudziestu metrów, szerokość korony zazwyczaj nie przekracza dwunastu metrów. Sama sylwetka drzewa jest dość charakterystyczna – pojedynczy egzemplarz ma kilka wygiętych przy podłożu pni, z których wyrasta korona o pokroju szerokiego stożka.

Kora drzew jest szara (o różnym odcieniu, czasami wpadająca w brązowy odcień) z widocznymi przetchlinkami, u starszych osobników spękana. Najmłodsze gałązki są owłosione. Liście olszy mają kształt eliptyczny do jajowatego, ich przeciętna długość to dziesięć centymetrów, szerokość pięć. Pojedyncze liście o długich ogonkach osadzone są naprzemianlegle na pędzie. Górna strona blaszki liściowej jest koloru zielonego, dolna lekko szarawa z uwagi na występujące tam włoski. Brzeg blaszki jest podwójnie ząbkowany. Na jednej roślinie występują zarówno kwiaty męski jak i żeńskie. Kotki męskie są kolory żółtego, długości mniej więcej dziesięciu centymetrów i malowniczo zwisają po dwa do czterech z pędów. Kwiaty żeńskie są czerwonawe i ustawione pionowe na gałęzi.

Owoce – orzeszki, przypominają małe szyszki drzew iglastych. W początkowym etapie wzrostu są zielone następnie drewnieją i przebarwiają się na brązowo. Nawet po uwolnieniu skrzydlatych nasion pozostają na roślinie.

Olsze szare mają bardzo dobrze rozwinięty system korzeniowy. Co więcej wchodzi on w symbiozę z bakteriami, co umożliwia roślinom wiązanie azotu atmosferycznego.

Zastosowanie

Olsza szara ma co najmniej kilka zastosowań. Przede wszystkim jest doskonałym gatunkiem pionierskim – powszechnie wykorzystuje się ją do rekultywacji składowisk odpadów komunalnych, hałd pokopalnianych czy terenów będących niegdyś zakładami przemysłowymi. Trzeba mieć jednak świadomość, że zasiedli ona szybko nawet bardzo trudny teren, ale jednocześnie jest gatunkiem krótkowiecznym (przeciętnie dożywa czterdziestu lat, maksymalnie siedemdziesięciu). W związku z tym powinna być sadzona równocześnie z innymi drzewami, albo stanowić rodzaj osłony dla przedstawicieli innych gatunków (które będą rosły wolniej, będą miały większe wymagania, lub będą wymagały osłony).

Olsza szara nie jest zbyt często wykorzystywana przez ogrodników i architektów krajobrazu. Warto jednak zaznaczyć, ze powstało kilka ciekawych odmian ozdobnych. Jest to chociażby ‘Pendula’ o ładnym, płaczącym pokroju, czy ‘Laciniata’ o mocno powcinanej blaszce liściowej. Drewno olszy jest cenione przez stolarzy z uwagi na swoją elastyczność, miękkość i lekkość. Dzięki tym właściwościom jest doskonałym surowcem rzeźbiarskim i tokarskim. Co więcej drewno tego gatunku wykazuje się trwałością w wodzie. Dzięki temu służy do budowy niewielkim urządzeń wodnych a także jako materiał na faszynę.

Ponadto olsza szara znalazła zastosowanie w zielarstwie. Z kory można przygotowywać okłady na krwawiące rany. Ponadto zawiera ona salicynę – dzięki temu wykazuje działanie przeciwgorączkowe i przeciwzapalne.

Do ciekawostek można zaliczyć fakt, że Indianie wykorzystują sproszkowaną korę do otrzymywania czerwonego barwnika. Co więcej z kory i owoców można otrzymać taniny – związki niezbędne do wyprawiania skór zwierzęcych. Najmniej znanym zastosowaniem olszy szarej są kulinaria. Kwiatki jednego z podgatunków są jadalne - można je gotować, lub jeść na surowo.

Olsza szara w Dolinie Baryczy

Przedstawicieli gatunku Alnus incana można spotkać w Dolinie Baryczy na terenach łęgowych, ale nie jest on tak popularny jak olsza czarna. Wśród bujnej nadbrzeżnej zieleni drzewa te najłatwiej rozpoznać w momencie, kiedy wytwarzają charakterystyczne szyszkowate owoce.