Grab pospolity

Graby pospolite powszechnie występują na terenie Polski. Mimo, że mogą poszczycić się dużymi walorami dekoracyjnymi często nie zauważamy ich wśród potężnych buków, czy innych roślin o bardziej dekoracyjnych kwiatach czy korze. Tymczasem jest to gatunek o wielu zaletach, który doskonale sprawdzi się w miejscach niedostępnych dla innych roślin drzewiastych – przede wszystkim z uwagi na ogromną odporność na zacienienie. Co można wykorzystać chociażby przy planowaniu nowych nasadzeń parkowych, czy osiedlowych.

Występowanie i siedlisko

Grab pospolity (Carpinus betulus) należy do rodziny brzozowatych (Betulaceae), podobnie jak brzoza, leszczyna czy olsza. Jest gatunkiem dość powszechnie występującym na kuli ziemskiej. Spotkamy go w niemal całej Europie, południowo-wschodniej części Azji a także w Ameryce Północnej. W naszym kraju rośnie często – przede wszystkim na nizinach, czasami spotykany jest w niższych partiach gór. Preferuje stanowiska o glebach bogatych w wapń, świeżych o przeciętnej wilgotności (przedstawicieli tego gatunku nie zaobserwujemy ani w rejonach o suchym, ani o nadmiernie podmokłym podłożu). Grab pospolity jest drzewem niezwykle odpornym na zacienienie. W związku z tym często spotkamy go jako składnik podszytu lasów liściastych, ale też w rejonach, w których inne gatunki drzew nie są w stanie egzystować.

Wygląd i morfologia

Graby nie należą do drzew nadzwyczajnie wysokich. Przeciętnie osiągają około dwudziestu pięciu metrów wysokości. Tworzą ładną, gęstą koronę, która w sprzyjających warunkach jest szeroka o jajowatym kształcie.

Drzewa często są wielopniowe. Kora starszych osobników jest lekko falowana, ciemno szara, z widocznym siatkowatym wzorem. Najmłodsze przyrosty na swojej powierzchni mają widoczne przetchlinki i są nieznacznie owłosione.

Liście grabów mają długość od pięciu do dziesięciu centymetrów i szerokości nie przekraczającą sześciu, wyrastają na półtoracentymetrowym ogonku. Blaszka liściowa ma kształt jajowaty lub eliptyczny. Jej brzegi są podwójnie piłkowane, a nerwy od spodniej strony omszone. Cechą charakterystyczną liści grabowych jest harmonijkowato pofalowana powierzchnia. Ciemnozielone liście wyrastają na roślinie skrętolegle, jesienią przebarwiają się na żółto. Liście rozwijają się z ostro zakończonych pączków, o jasnozielonym kolorze. Grab pospolity jest rośliną jednopienną. Kwiaty męskie, pospolicie nazywane kotkami, dorastają nawet do pięciu centymetrów długości i wyrastają na górnych partiach gałązek. Kwiaty żeńskie, w postaci kłosów są mniejsze oraz znacznie mniej dekoracyjne. Kwitnienie ma miejsce w maju, wraz z rozwojem liści.

Owocem jest orzeszek, przenoszony przez wiatr na znaczne odległości. Dojrzewają one we wrześniu i październiku.

Zastosowanie

Graby pospolite wytwarzają bardzo cenne drewno – twarde i ciężkie. Z uwagi na te właściwości jest dość trudne w obróbce, niemniej doskonale nadaje się do produkcji między innymi elementów fortepianów, pałeczek perkusyjnych czy niektórych narzędzi. Dawniej służyło jako surowiec do budowy kół młyńskich. Ponadto drewno grabu na dużą wartość opałową. Oczywiście nie sposób nie zwrócić uwagi na znaczenie grabów w ogrodnictwie i architekturze krajobrazu. Przede wszystkim jest to gatunek doskonały na formowane żywopłoty, ponieważ bardzo dobrze znosi cięcie. Dzięki temu, że tworzy gęstą koronę i liczne odrosty korzeniowe można uzyskać zwartą zieloną ścianę. Poza tym drzewa z tego gatunku są chętnie sadzone w parkach, zieleni osiedlowej i dużych ogrodach przydomowych. W wyniku prac hodowlanych uzyskano sporo ciekawych odmian. Wśród nich najpopularniejsze są: ‘Columnaris’ o zwarty, szeroko kolumnowym pokroju, ‘Fastigiata’ o pokroju wąsko stożkowym czy ‘Quercifolia’ o mocno powcinanych liściach. Warto dodać, że z grabów często formowane są topiary, czyli strzyżone figury z roślin.

Grab w kulturze i symbolice

W wielu podaniach i legendach można odnaleźć graby. Przykładowo dla Celtów drzewo to było symbolem umiłowania piękna i prawości. Również w znanych dziełach literackich jak „Pan Tadeusz” pojawiało się to drzewo – w tym przypadku grab miał być małżonkiem brzozy. W literaturze można też doszukać się określenia czarny las na zadrzewiania składające się w przeważającej części z grabów i buków. Spoglądając na mapę Polski z łatwością odnajdziemy nazwy miast, miasteczek i wsi związane właśnie z grabami – Grabów, Grabowo czy Grabowce.

Grab pospolity w Dolinie Baryczy

Na terenie Parku Krajobrazowego Dolina Baryczy z łatwością dostrzeżemy graby. Oczywiście nie rosną w każdym miejscu w tym rejonie, gdyż jak wcześniej wspomniano nie radzą sobie na terenach nadmiernie podmokłych czy zbyt suchych. Niemniej stanowią ważny element struktury lasotwórczej i z łatwością je zaobserwujemy w kompleksach leśnych w towarzystwie potężnych buków. Poza naturalnymi zbiorowiskami graby odnajdziemy również jako element zieleni projektowanej. A o roli gatunku w tym rejonie mogą świadczyć również nazwy wsi położonych w gminie Milicz - Grabownica, Grabówka, czy Grabowo.